Profesori spanjoll i së Drejtës Kushtetuese, Joaquín Urías, në një shkrim autorial për vendimin e Hagës, ka thënë se komuniteti ndërkombëtar e ka ndëshkuar Hashim Thaçin më shumë se secilin organizator serb për përpjekje për gjenocid në Kosovë.
Ai thotë se ky vendim i Hagës është vështirë që të mbështetet, meqë duket se buron nga llogaritjet politike.
“Komuniteti ndërkombëtar e ka ndëshkuar Thaçin me një dënim më të ashpër se çdo organizator i përpjekjes për gjenocid serb. Është e vështirë të mbështetet ky vendim, i cili, sidoqoftë, duket se buron nga llogaritjet politike se si duhet të përparojë shoqëria kosovare. Duket se, përballë konflikteve më të mëdha të njerëzimit, ligji është i destinuar të jetë thjesht një mbulesë për politikën. Apo për etikën.”, ka shkruar Urias.
Sipas Urias, janë të pakrahasueshme krimet që serbët i kanë bërë në Kosovë, me krimet që Haga pretendon se janë kryer nga Thaçi dhe të tjerët.
“Krimet e luftës që i atribuohen Thaçit u kryen në kontekstin e përgjigjes guerile kundër spastrimit etnik”, shkruan profesori spanjoll, duke potencuan rëndësinë jetike të kontekstit të konfliktit në Kosovë.
“Dënimi i ish-presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, na vë përballë një dileme morale. Jep përshtypjen se, përballë konflikteve më të mëdha të njerëzimit, ligji është i destinuar të jetë thjesht një mbulesë për politikën”
Shkruan: Joaquin Urias [Profesor i së Drejtës Kushtetuese. Ish-këshilltar ligjor në Gjykatën Kushtetuese]
Dhomat e Specializuara të Kosovës, me seli në Hagë, kanë dënuar ish-Presidentin e Kosovës Hashim Thaçi dhe tre ish-udhëheqës të tjerë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) për krime të kryera gjatë luftës së vendit për pavarësi në vitet 1998 dhe 1999. Thaçi u dënua për ndalim të paligjshëm, vrasje dhe keqtrajtim gjatë asaj fushate ushtarake. Ai do të vuajë një dënim me 25 vjet burg jo për përfshirjen e tij personale në këto krime, por si udhëheqësi suprem i rebelëve që luftuan kundër ushtrisë serbe në atë konflikt. Konkretisht, ai akuzohet për përdorimin e autoritetit të tij moral për të nxitur këto krime, të cilat rezultuan në vdekjen e më shumë se nëntëdhjetë personave gjatë atyre viteve, dhe për dështimin për t’i hetuar ato siç duhet.
Në teori, është një gjykatë kosovare, megjithëse përbëhet ekskluzivisht nga juristë ndërkombëtarë dhe është imponuar nga fuqitë ndërkombëtare, duke përfituar nga fakti se territori ka funksionuar për shumë vite si një protektorat i vërtetë ndërkombëtar.
Nga pikëpamja ligjore, vendimi është i hapur ndaj kritikave për dështimin e tij për të demonstruar në mënyrë adekuate se, në kontekstin e luftës së parregullt, komandanti i supozuar i përgjithshëm i rebelëve mund të kontrollonte në mënyrë efektive sjelljen e luftëtarëve me një intensitet të tillë – luftëtarë që nuk ishin aspak një ushtri e rregullt. Megjithatë, në këtë rast, shqetësimet kryesore nuk janë ligjore, por morale.
Edhe pse nuk është normë, ndonjëherë është e vështirë të zbatohet ligji pa një perspektivë morale. Ky rast paraqet një dilemë të tillë, e cila lidhet edhe me vetë natyrën e së keqes. E keqja është absolute. Nga një perspektivë etike e të drejtave të njeriut, është e pamundur të bashkëjetosh me të ose ta pranosh atë. Vetëm ideja se brutaliteti ose përbuzja për dinjitetin njerëzor mund të justifikohet ndonjëherë është e neveritshme për vetë nocionin e njerëzimit. Është një shmangie të relativizosh çdo lloj krimi lufte. E megjithatë, në të njëjtën kohë, nuk është e vështirë të kuptohet se, në sytë e kolektivit, jo të gjitha luftërat kanë të njëjtën vlerë etike. Sigurisht, kjo vlerë nuk ngrihet në nivelin e justifikimit të çdo veprimi kundër jetës ose dinjitetit të individëve. Por ndoshta mund të merret parasysh kur kuptohet konteksti dhe ndëshkohen teprimet.
Për shembull, a kryen hebrenjtë që u ngritën në Geton e Varshavës krime lufte kundër ushtarëve nazistë apo kundër bashkëpunëtorëve hebrenj? Është e mundur që gjatë atyre ngjarjeve, disa ushtarë gjermanë u dogjën të gjallë, u ekzekutuan menjëherë ose edhe u torturuan. Nëse ndonjë nga udhëheqësit e asaj kryengritjeje është ende gjallë, a duhet të gjykohet për ato krime? Padyshim, kur i përgjigjemi kësaj pyetjeje, duhet të marrim në konsideratë rrethanat dhe guximin e luftës së popullit hebre, i kërcënuar me shfarosje nga totalitarizmi nazist.
Dilema morale e kosovarëve paraqitet në terma të ngjashëm. Siç dihet mirë, ishte një territor me shumicë etnike shqiptare i integruar në Serbi. Nga mesi i viteve 1990 e tutje, autoritetet serbe zbatuan një sistem shtypës kundër qytetarëve etnikë shqiptarë dhe kulturës së tyre. Paralelisht, doli UÇK-ja. Fillimisht e etiketuar si një grup terrorist, ajo gradualisht mori karakterin e një ushtrie të vërtetë guerile ndërsa politikat serbe të shtypjes dhe shfarosjes u intensifikuan. Ushtria dhe policia serbe përfundimisht nisën një fushatë të dokumentuar mirë të spastrimit etnik që synonte dëbimin e popullsisë shqiptare nga Kosova. Në vitin 1999, ata detyruan një çerek milioni shqiptarë të largoheshin nga shtëpitë e tyre në radhë të pafundme refugjatësh. Dhuna seksuale ndaj grave shqiptare u përhap gjerësisht (deri në 20,000 e vuajtën), rreth 13,000 njerëz u ekzekutuan dhe gjysma e xhamive në territor u shkatërruan. Krimet e luftës që tani i atribuohen Thaçit u kryen në kontekstin e përgjigjes guerile kundër këtyre veprimeve.
“Krimet e luftës që i atribuohen Thaçit u kryen në kontekstin e përgjigjes guerile kundër spastrimit etnik”
Rreziku i justifikimit të një akti të vetëm të shëmtuar kundër një qenieje njerëzore është se hap derën për një spirale që është e vështirë të ndalet, në të cilën të gjithë mund të përfundojnë duke justifikuar veprimet më të tmerrshme nëse ato kryhen për një kauzë që e konsiderojnë të drejtë. Bombardimi i Dresdenit nga Aleatët gjatë Luftës së Dytë Botërore ose bombat atomike të hedhura mbi Japoni ndihmuan në përfundimin e asaj lufte. Madje mund të kuptohet se ato u kryen brenda kuadrit të luftës kundër fashizmit dhe për të drejtat e njeriut që dolën menjëherë më pas. Megjithatë, këto janë akte të tmerrshme. Moralisht të pamundura për t’u pranuar. Pyetja nëse këto veprime kanë mbetur të pandëshkuara ligjërisht sepse janë kryer nga pala fitimtare është më komplekse. Në fund të fundit, ligji është gjithmonë një ushtrim pushteti. Një manifestim i forcës që buron nga ata që e kontrollojnë atë.
Rasti i Kosovës na përball me të gjitha këto pyetje. Në gjithçka që lidhet me konfliktin në Ballkan, ne shpesh përvetësojmë një perspektivë koloniale. Kështu, ne marrim rolin e arbitrave midis dy grupeve barbarësh, të cilët i barazojmë sepse nuk mund të identifikohemi me ta. Nga kjo, ne nxjerrim autoritetin moral për t’i ndëshkuar të gjithë në mënyrë të barabartë. Kjo na jep lirinë për të dashur të ndëshkojmë të dyja palët. Po sikur të mos ishte kështu? Në këtë pikë, autori i këtyre rreshtave duhet të rrëfejë lidhjen e tij me konfliktin kosovar.
Në korrik të vitit 1999, hyra në Kosovë për herë të parë. E bëra këtë praktikisht në të njëjtën kohë me ushtrinë amerikane, helikopterët Apache të së cilës fluturonin ulët mbi ne në rrugën që të çonte në një Prishtinë plot me rrënoja.
Shkova në vend me një mision të dyfishtë; i pari dhe kryesori, ishte të përpiqesha të hidhja themelet për një projekt bashkëpunimi rinor midis komuniteteve në konflikt, të ngjashëm me atë që kisha drejtuar për tre vjet në dy fshatra të vegjël në Bosnjë. Atje, kishim bërë disa përparime në integrimin e komuniteteve boshnjake dhe serbe përtej kufirit të Dejtonit. Me atë përvojë, menduam se mund të bënim diçka të ngjashme në qytetin kufitar të Mitrovicës. Kjo do të thoshte se mbërrita i ngarkuar me të gjitha paragjykimet dhe paragjykimet e mia pas gjashtë vitesh në Luftën e Bosnjës.
E megjithatë, ajo që hasa më bëri të vë në dyshim nocionet e mia për viktimat dhe autorët e krimeve. Në ato ditë, shumica shqiptare ndjente se e kishte rimarrë vendin e saj dhe shumë po hakmerreshin kundër serbëve që kishin zgjedhur të qëndronin. Pothuajse çdo natë kishte zjarre ose shpërthime në shtëpitë dhe bizneset serbe dhe atmosfera e përgjithshme ishte një atmosferë dhune kundër tyre. E kisha të vështirë të mos ndjeja empati për këtë pakicë të persekutuar papritur.
Megjithatë, kishte edhe një arsye të dytë për udhëtimin tim. Kjo arsye quhej Francesco Bider. Francesco ishte një koleg italian i cili, për vite me radhë, sillte rregullisht dërgesa ndihmash humanitare nga qyteti i tij i lindjes në projektet e ndryshme në të cilat punoja në Bosnjë. Një djalë i veçantë nga malet alpine, me një zemër të madhe dhe ide konservatore. Në prag të Krishtlindjeve të atij viti, ai ishte shfaqur pa paralajmërim në shkollën në Ustikolina ku po qëndroja për të na sjellë një dërgesë me fije leshi. Gjatë atyre ditëve, folëm për tragjedinë që po zhvillohej në Kosovë. Ramë dakord se ishte shumë e ngjashme me atë që kishim përjetuar në Bosnjë. Edhe një herë, Serbia po kryente spastrim etnik kundër një pakice myslimane. Në të gjithë Kosovën, shqiptarët po vriteshin, torturoheshin, detyroheshin të linin punët e tyre dhe kërcënoheshin. Ne po dëshmonim një tjetër gjenocid të drejtpërdrejtë, të pafuqishëm për të bërë asgjë.
Disa javë pas asaj bisede, Francesco hipi në Fiat Panda-n e tij të gjelbër dhe shkoi në Ankona. Prej andej, ai udhëtoi me varkë për në Durrs dhe pak më vonë hyri në Kosovë, ku u ofrua vullnetar për të luftuar me Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës. Ai vdiq afër fundit të luftës duke u përpjekur të ndihmonte një shok të plagosur. Një pjesë e udhëtimit tim ishte përpjekja për të gjetur trupin e tij në mënyrë që ta riatdhesonim. E gjetëm varrin e tij me ndihmën e disa oficerëve të asaj ushtrie dhe, me pëlqimin e familjes së tij, vendosëm ta linim atje, në peizazhe shumë të ngjashme me tonat.
E tregoj këtë histori për të shpjeguar se unë i njoh nga afër teprimet e shqiptarëve, të cilat i konsideroj të patolerueshme. Dhe në të njëjtën kohë, besoj se e kuptoj plotësisht përpjekjen për spastrim etnik dhe gjenocid të kryer në Kosovë nga ushtria dhe autoritetet serbe. Këto janë dy realitete të dënueshme, por ato nuk janë në asnjë mënyrë të krahasueshme.
Komuniteti ndërkombëtar e ka ndëshkuar Thaçin me një dënim më të ashpër se çdo organizator i përpjekjes për gjenocid serb. Është e vështirë të mbështetet ky vendim, i cili, sidoqoftë, duket se buron nga llogaritjet politike se si duhet të përparojë shoqëria kosovare. Duket se, përballë konflikteve më të mëdha të njerëzimit, ligji është i destinuar të jetë thjesht një mbulesë për politikën. Apo për etikën.
